कर्ज डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटनंतर तुमचा CIBIL स्कोअर पुन्हा कसा सुधाराल?

कर्ज डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटनंतर तुमचा CIBIL स्कोअर पुन्हा कसा सुधाराल?

आर्थिक अडचणीच्या काळात कर्जाचे हप्ते चुकणं, कर्ज डिफॉल्ट होणं, किंवा शेवटी बँकेशी सेटलमेंट करावी लागणं — या गोष्टी अनेकांच्या आयुष्यात घडतात. नोकरी गमावणं, वैद्यकीय आणीबाणी, व्यवसायातील नुकसान अशा अनेक कारणांमुळे लोकांना ही परिस्थिती सामोरं जावं लागतं. पण एकदा असं झालं की CIBIL स्कोअर मोठ्या प्रमाणात घसरतो, आणि त्यानंतर पुढे काय करावं, हा प्रश्न अनेकांना सतावत राहतो.

अनेक लोकांच्या मनात असा गैरसमज असतो की एकदा डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंट झालं, की आयुष्यभर चांगला क्रेडिट स्कोअर मिळणं अशक्य आहे. वास्तव मात्र वेगळं आहे. योग्य माहिती, शिस्त आणि संयम असल्यास स्कोअर हळूहळू पण निश्चितपणे सुधारता येतो. या लेखात आपण सविस्तरपणे पाहणार आहोत की डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटचा नेमका काय परिणाम होतो, आणि टप्प्याटप्प्याने स्कोअर पुन्हा कसा उभारता येतो.

डिफॉल्ट आणि सेटलमेंट यातील फरक समजून घ्या

पुढे जाण्याआधी या दोन संज्ञांमधील फरक स्पष्ट असणं गरजेचं आहे, कारण त्यांचा CIBIL रिपोर्टवर होणारा परिणाम वेगवेगळा असतो.

डिफॉल्ट म्हणजे जेव्हा कर्जदार सलग काही महिने हप्ता भरू शकत नाही, आणि कर्जदाता ते कर्ज 'नॉन-परफॉर्मिंग असेट' (NPA) म्हणून घोषित करतो. यानंतर कर्जदाता वसुलीसाठी विविध मार्ग अवलंबतो.

सेटलमेंट म्हणजे जेव्हा कर्जदार संपूर्ण थकीत रक्कम भरण्यास असमर्थ असतो, आणि कर्जदात्याशी वाटाघाटी करून मूळ रकमेपेक्षा कमी रक्कम भरून कर्ज 'बंद' केलं जातं. हे कर्ज तांत्रिकदृष्ट्या बंद होतं, पण CIBIL रिपोर्टमध्ये त्याची नोंद 'Closed' म्हणून नाही, तर 'Settled' म्हणून होते.

हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण 'Settled' स्टेटस हे 'Closed' स्टेटसपेक्षा जास्त नकारात्मक मानलं जातं. याचं कारण असं की सेटलमेंट म्हणजे कर्जदाराने मूळ मान्य केलेली संपूर्ण रक्कम फेडलेली नाही, आणि भविष्यातील कर्जदाते हे स्पष्टपणे पाहू शकतात.

डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटचा स्कोअरवर नेमका किती परिणाम होतो?

डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंट झाल्यास CIBIL स्कोअरमध्ये लक्षणीय घट होते — काही प्रकरणांमध्ये १०० ते २०० गुणांपर्यंतही स्कोअर घसरू शकतो, हे मूळ स्कोअर आणि थकीत रकमेच्या प्रमाणावर अवलंबून असतं. याशिवाय ही नकारात्मक नोंद तुमच्या CIBIL रिपोर्टमध्ये साधारणपणे सात वर्षांपर्यंत दिसत राहते.

महत्त्वाची गोष्ट अशी की ही नोंद कायमस्वरूपी तुमचा स्कोअर खराब ठेवत नाही. जसजसा वेळ जातो आणि तुम्ही नवीन सकारात्मक क्रेडिट वर्तन दाखवता, तसतसा या जुन्या नोंदीचा प्रभाव हळूहळू कमी होत जातो. मात्र यासाठी सातत्यपूर्ण आणि योग्य दिशेने प्रयत्न करणं आवश्यक असतं.

पहिली पायरी: तुमचा CIBIL रिपोर्ट काळजीपूर्वक तपासा

स्कोअर सुधारण्याच्या प्रक्रियेतील पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायरी म्हणजे तुमचा संपूर्ण CIBIL रिपोर्ट बारकाईने तपासणं. यामध्ये तुम्ही खालील गोष्टी पाहाव्यात:

डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंट झालेल्या कर्जाची नोंद बरोबर आहे का, थकीत रकमेचा आकडा अचूक आहे का, आणि सेटलमेंटनंतर स्टेटस योग्यरित्या अपडेट झालं आहे का, हे तपासणं गरजेचं आहे. काही वेळा बँका किंवा NBFC कडून चुकीची किंवा जुनी माहिती रिपोर्ट होत राहते, ज्यामुळे तुमचा स्कोअर अनावश्यकपणे कमी दिसू शकतो.

जर रिपोर्टमध्ये काही चुकीची नोंद आढळली, तर CIBIL च्या अधिकृत डिस्प्युट रिझोल्यूशन प्रक्रियेद्वारे त्याविरोधात तक्रार नोंदवता येते. योग्य कागदपत्रांसह पुरावा दिल्यास अशा चुकीच्या नोंदी दुरुस्त होऊ शकतात, आणि यामुळे स्कोअरमध्ये लगेच सुधारणा दिसू शकते.

दुसरी पायरी: शक्य असल्यास थकीत रक्कम पूर्णपणे फेडा

जर सेटलमेंटनंतरही काही रक्कम थकीत असेल, किंवा भविष्यात आर्थिक परिस्थिती सुधारली असेल, तर शक्य झाल्यास संपूर्ण थकीत रक्कम भरून त्या कर्जाचं स्टेटस 'Settled' वरून 'Closed' मध्ये बदलण्याचा प्रयत्न करावा. यासाठी संबंधित बँक किंवा NBFC शी थेट संपर्क साधून 'Post-Settlement Full Payment' किंवा 'No Dues Certificate' मिळवण्याबाबत चर्चा करता येते.

'Closed' स्टेटस असलेलं कर्ज 'Settled' स्टेटसपेक्षा भविष्यातील कर्जदात्यांच्या दृष्टीने खूपच सकारात्मक मानलं जातं, कारण यातून तुमची जबाबदारी पूर्ण करण्याची तयारी दिसून येते.

तिसरी पायरी: नवीन आणि लहान क्रेडिटपासून सुरुवात करा

डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटनंतर लगेच मोठं कर्ज मिळणं कठीण असतं, कारण कर्जदाते तुम्हाला उच्च जोखमीचा ग्राहक मानतात. अशा वेळी छोट्या आणि व्यवस्थापन करण्याजोग्या क्रेडिट साधनांपासून सुरुवात करणं फायदेशीर ठरतं.

सिक्युअर्ड क्रेडिट कार्ड हा एक चांगला पर्याय आहे. यामध्ये तुम्ही एक ठराविक रक्कम फिक्स्ड डिपॉझिट म्हणून बँकेकडे ठेवता, आणि त्या रकमेच्या आधारावर बँक तुम्हाला क्रेडिट कार्ड देते. या कार्डाचा नियमित आणि जबाबदार वापर केल्यास ते तुमच्या CIBIL रिपोर्टमध्ये सकारात्मक नोंद तयार करतं.

क्रेडिट बिल्डर लोन हाही एक उपयुक्त पर्याय आहे, ज्यामध्ये लहान रकमेचं कर्ज घेऊन ते वेळेवर परतफेड करून क्रेडिट इतिहास पुन्हा तयार केला जातो. काही NBFC आणि छोट्या वित्तीय संस्था खास अशा ग्राहकांसाठी हे उत्पादन उपलब्ध करून देतात, ज्यांचा क्रेडिट इतिहास कमकुवत झालेला असतो.

चौथी पायरी: विद्यमान क्रेडिट कार्डचा वापर शिस्तबद्ध पद्धतीने करा

जर तुमच्याकडे अजूनही एखादं सक्रिय क्रेडिट कार्ड असेल, तर त्याचा वापर काळजीपूर्वक करणं महत्त्वाचं आहे. क्रेडिट कार्डच्या एकूण मर्यादेच्या ३०% पेक्षा कमी वापर ठेवणं हा एक सर्वमान्य नियम आहे. उदाहरणार्थ, जर तुमच्या कार्डाची मर्यादा एक लाख रुपये असेल, तर महिन्याला तीस हजार रुपयांपेक्षा जास्त खर्च टाळावा.

याशिवाय, प्रत्येक बिल पूर्णपणे आणि वेळेवर भरणं अत्यंत आवश्यक आहे. केवळ किमान रक्कम (मिनिमम ड्यू) भरून उर्वरित रक्कम पुढे ढकलणं टाळावं, कारण यामुळे व्याजाचा बोजा वाढतो आणि परतफेडीची शिस्तही ढासळू शकते.

पाचवी पायरी: एकाच वेळी अनेक कर्ज अर्ज करणं टाळा

स्कोअर सुधारण्याच्या प्रयत्नात असताना अनेक लोक घाईघाईने वेगवेगळ्या ठिकाणी कर्जासाठी अर्ज करतात, या आशेने की कुठे तरी मंजुरी मिळेल. पण असं केल्याने प्रत्येक अर्जामागे एक हार्ड इन्क्वायरी नोंदली जाते, आणि यामुळे आधीच कमकुवत असलेला स्कोअर आणखी घसरू शकतो.

त्याऐवजी, एका वेळी एकाच ठिकाणी विचारपूर्वक अर्ज करणं, आणि अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित संस्थेच्या पात्रता निकषांची पडताळणी करून घेणं अधिक शहाणपणाचं ठरतं.

सहावी पायरी: संयम बाळगा आणि सातत्य राखा

CIBIL स्कोअर सुधारणं ही काही आठवड्यांची प्रक्रिया नाही — यासाठी साधारणपणे बारा ते चोवीस महिन्यांचा कालावधी लागू शकतो, आणि गंभीर डिफॉल्टच्या बाबतीत हा कालावधी आणखी जास्तही असू शकतो. या काळात सातत्याने योग्य आर्थिक वर्तन दाखवणं हाच सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.

अनेक लोक सुरुवातीचे काही महिने प्रयत्न करून, पटकन परिणाम न दिसल्याने निराश होतात आणि प्रयत्न सोडून देतात. पण क्रेडिट स्कोअर प्रणाली ही दीर्घकालीन वर्तनावर आधारित असते, त्यामुळे संयम आणि सातत्य हेच खरे यशाचे मार्ग आहेत.

डिफॉल्ट/सेटलमेंटनंतरचा टाइमलाइन — काय अपेक्षा ठेवावी

खालील तक्त्यातून तुम्हाला स्कोअर सुधारण्याच्या प्रक्रियेतील टप्पे आणि साधारण कालावधीची कल्पना येईल:

कालावधीअपेक्षित प्रगती० ते ३ महिनेरिपोर्ट तपासणी, चुका दुरुस्त करणे, थकीत रक्कम शक्य असल्यास फेडणे३ ते ६ महिनेसिक्युअर्ड क्रेडिट कार्ड किंवा छोटं कर्ज सुरू करणे, वेळेवर परतफेड सुरू करणे६ ते १२ महिनेसातत्यपूर्ण वेळेवर परतफेडीमुळे स्कोअरमध्ये हळूहळू सुधारणा दिसणे१२ ते २४ महिनेमध्यम आकाराच्या कर्जासाठी पात्रता निर्माण होणे, स्कोअर लक्षणीयरित्या सुधारणे२४ महिन्यांनंतरपूर्वीच्या नकारात्मक नोंदींचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात कमी होणे

हा टाइमलाइन प्रत्येक व्यक्तीच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकतो, पण साधारण दिशा समजून घेण्यासाठी हा उपयुक्त संदर्भ आहे.

एक उदाहरण घेऊन समजून घेऊया

समजा, स्वाती हिच्या व्यवसायात नुकसान झाल्यामुळे तिचं वैयक्तिक कर्ज डिफॉल्ट झालं, आणि तिला बँकेशी सेटलमेंट करावं लागलं. तिचा स्कोअर ७५० वरून ५२० पर्यंत घसरला. सुरुवातीला निराश झाल्यानंतर, तिने योजनाबद्ध पद्धतीने काम सुरू केलं. तिने प्रथम बँकेकडून 'No Dues Certificate' मिळवलं, नंतर एक सिक्युअर्ड क्रेडिट कार्ड घेतलं आणि दर महिन्याला त्याचा वापर मर्यादेच्या २०% पेक्षा कमी ठेवून, बिल पूर्णपणे वेळेवर भरलं.

आठ महिन्यांनंतर तिने एक छोटं क्रेडिट बिल्डर कर्जही घेतलं आणि तेही वेळेवर फेडलं. अठरा महिन्यांनंतर तिचा स्कोअर ६८० पर्यंत सुधारला, आणि दोन वर्षांनंतर तो ७३० पर्यंत पोहोचला. या उदाहरणावरून हे स्पष्ट होतं की डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंट हे कायमस्वरूपी नुकसान नसून, योग्य दिशेने प्रयत्न केल्यास ते पूर्णपणे भरून काढता येतं.

सामान्य चुका ज्या टाळाव्यात

स्कोअर सुधारण्याच्या प्रयत्नात असताना काही सामान्य चुका टाळणं गरजेचं आहे. पहिली चूक म्हणजे नवीन कर्जं घेऊन जुन्या कर्जाची परतफेड करण्याचा प्रयत्न करणं — यामुळे कर्जाचं चक्र आणखी गुंतागुंतीचं होतं.

दुसरी चूक म्हणजे क्रेडिट रिपोर्ट पूर्णपणे दुर्लक्षित करणं. अनेक लोक डिफॉल्ट झाल्यानंतर रिपोर्ट पाहणंच टाळतात, कारण त्यांना ते तणावपूर्ण वाटतं. पण नियमित रिपोर्ट तपासणी हीच सुधारणा प्रक्रियेची पहिली पायरी आहे.

तिसरी चूक म्हणजे अनधिकृत किंवा असत्यापित 'क्रेडिट रिपेअर' एजन्सींच्या मागे लागणं, ज्या पैसे घेऊन झटपट स्कोअर सुधारण्याचं आश्वासन देतात. अशा एजन्सी अनेकदा फसवणूक करतात किंवा कायदेशीर मार्गाने काहीच करू शकत नाहीत, कारण स्कोअर सुधारणं ही केवळ योग्य आर्थिक वर्तनावरच अवलंबून असते.

सिक्युअर्ड आणि अनसिक्युअर्ड क्रेडिट साधनांची तुलना — पुनर्बांधणीसाठी कोणतं योग्य?

स्कोअर पुन्हा उभारताना कोणतं क्रेडिट साधन वापरावं, हे ठरवणं महत्त्वाचं असतं. खालील तक्त्यातून याबाबत स्पष्टता मिळेल:

सिक्युअर्ड साधनं सुरुवातीच्या टप्प्यात सर्वाधिक सुरक्षित आणि परिणामकारक मानली जातात, कारण यामध्ये कर्जदात्याची जोखीम कमी असल्याने मंजुरी सहज मिळते, आणि नियमित परतफेडीमुळे विश्वासार्हता हळूहळू पुन्हा निर्माण होते.

धीर का महत्त्वाचा आहे — क्रेडिट स्कोअर मॉडेलमागील तर्क

अनेकांना प्रश्न पडतो की स्कोअर सुधारायला इतका वेळ का लागतो. याचं कारण क्रेडिट स्कोअर मॉडेलच्या रचनेतच दडलेलं आहे. हे मॉडेल एका ठराविक क्षणाचं चित्र नसून, गेल्या अनेक महिन्यांच्या आणि वर्षांच्या वर्तनाचा एकत्रित आढावा असतो. यामध्ये परतफेडीचा इतिहास (सर्वाधिक वेटेज), क्रेडिट वापराचं प्रमाण, क्रेडिट इतिहासाची लांबी, क्रेडिट मिक्स आणि अलीकडील इन्क्वायरी या घटकांचा समावेश असतो.

डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंटची एकच मोठी नकारात्मक घटना या संपूर्ण मॉडेलवर तात्काळ आणि तीव्र परिणाम करते, कारण ती परतफेडीच्या इतिहासातील सर्वात वजनदार घटकाला थेट धक्का देते. मात्र त्यानंतर सलग अनेक महिने दाखवलेलं सकारात्मक वर्तन हळूहळू या जुन्या घटनेचं सापेक्ष महत्त्व कमी करत जातं. म्हणूनच घाईघाईने परिणामांची अपेक्षा करण्याऐवजी, दीर्घकालीन दृष्टिकोन ठेवणं हाच सर्वात व्यवहार्य मार्ग ठरतो.

याशिवाय, एक गोष्ट लक्षात घेणं आवश्यक आहे — जितका जुना आणि जितका मोठा डिफॉल्ट असेल, तितका पुनर्बांधणीसाठी जास्त वेळ लागू शकतो. उलट, जर वेळीच सेटलमेंट करून संपूर्ण रक्कम नंतर फेडली गेली आणि त्यानंतर लगेच सकारात्मक क्रेडिट वर्तन सुरू केलं, तर पुनर्बांधणीची प्रक्रिया तुलनेने वेगवान होऊ शकते.

पुनर्बांधणीसाठी उपयुक्त चेकलिस्ट

खालील मुद्दे नियमितपणे पाळल्यास स्कोअर सुधारण्याची प्रक्रिया अधिक सुसंघटित आणि परिणामकारक होते:

दर तीन ते सहा महिन्यांनी CIBIL रिपोर्ट तपासणं, सर्व सक्रिय क्रेडिट खात्यांचे हप्ते कॅलेंडरवर किंवा रिमाइंडरवर नोंदवणं, क्रेडिट कार्डाचा वापर मर्यादेच्या ३०% च्या आत ठेवणं, नवीन कर्ज अर्ज करण्यापूर्वी पात्रता निकष स्वतः तपासून घेणं, आणि आपत्कालीन निधी (इमर्जन्सी फंड) तयार करून भविष्यात पुन्हा हप्ता चुकण्याची शक्यता कमी करणं — या सवयी दीर्घकाळात स्कोअर स्थिर आणि मजबूत ठेवण्यास मदत करतात.

याशिवाय, उत्पन्नाचे एकापेक्षा जास्त स्रोत असल्यास आर्थिक स्थैर्य वाढतं, ज्यामुळे भविष्यात हप्ता चुकण्याची शक्यता आणखी कमी होते. एकंदरीत, पुनर्बांधणी ही केवळ स्कोअरच्या आकड्यापुरती मर्यादित नसून, संपूर्ण आर्थिक शिस्त पुन्हा प्रस्थापित करण्याची प्रक्रिया आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: सेटलमेंटनंतर स्कोअर पूर्णपणे पूर्वीसारखा होऊ शकतो का? हो, योग्य आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी स्कोअर पूर्वीच्या पातळीवर किंवा त्याहूनही चांगला होऊ शकतो, मात्र यासाठी साधारणपणे एक ते दोन वर्षांचा कालावधी लागू शकतो.

प्रश्न २: सेटलमेंटची नोंद रिपोर्टमधून कधी पूर्णपणे निघून जाते? साधारणपणे अशी नोंद सात वर्षांपर्यंत रिपोर्टमध्ये दिसू शकते, पण तिचा नकारात्मक प्रभाव नवीन सकारात्मक क्रेडिट वर्तनामुळे वेळोवेळी कमी होत जातो.

प्रश्न ३: डिफॉल्टनंतर लगेच कोणतंही कर्ज मिळू शकतं का? मोठं कर्ज मिळणं सुरुवातीला कठीण असतं, पण सिक्युअर्ड क्रेडिट कार्ड किंवा छोटी क्रेडिट बिल्डर कर्जं तुलनेने सहज उपलब्ध होऊ शकतात.

प्रश्न ४: 'Settled' आणि 'Closed' स्टेटसमध्ये नेमका फरक काय? 'Closed' म्हणजे कर्जाची संपूर्ण मूळ रक्कम फेडली गेली आहे, तर 'Settled' म्हणजे मूळ रकमेपेक्षा कमी रक्कम भरून कर्ज बंद करण्यात आलं आहे. 'Closed' स्टेटस भविष्यातील कर्जदात्यांच्या दृष्टीने अधिक सकारात्मक मानलं जातं.

प्रश्न ५: क्रेडिट रिपेअर एजन्सींची मदत घेणं योग्य आहे का? सर्वसाधारणपणे नाही. स्कोअर सुधारणं ही केवळ योग्य आर्थिक वर्तन, वेळेवर परतफेड आणि संयमावर अवलंबून असते. कोणतीही एजन्सी झटपट किंवा हमी परिणाम देऊ शकत नाही.

निष्कर्ष

कर्ज डिफॉल्ट किंवा सेटलमेंट ही निश्चितच एक कठीण आणि तणावपूर्ण परिस्थिती असते, पण ती तुमच्या आर्थिक भविष्याचा शेवट नाही. रिपोर्ट काळजीपूर्वक तपासणं, शक्य असल्यास थकीत रक्कम फेडणं, लहान आणि व्यवस्थापन करण्याजोग्या क्रेडिट साधनांपासून पुन्हा सुरुवात करणं, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे संयम व सातत्य राखणं — या मार्गाने तुम्ही तुमचा CIBIL स्कोअर निश्चितपणे पुन्हा उभारू शकता.

लक्षात ठेवा, क्रेडिट स्कोअर प्रणाली ही तुमच्या दीर्घकालीन आर्थिक वर्तनाचं प्रतिबिंब असते. एका चुकीच्या टप्प्याने संपूर्ण आर्थिक प्रवास संपत नाही — योग्य दिशेने टाकलेली प्रत्येक छोटी पावलं तुम्हाला पुन्हा एका मजबूत आर्थिक स्थितीकडे घेऊन जाऊ शकतात. महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहून, वास्तववादी उद्दिष्टं ठेवून आणि टप्प्याटप्प्याने प्रगती साजरी करत पुढे जाणं, हाच या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात शाश्वत दृष्टिकोन ठरतो.

टीप: हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने लिहिलेला आहे. तुमच्या वैयक्तिक आर्थिक परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेण्यासाठी आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्यावा.