NBFC विरुद्ध बँक कर्ज: CIBIL स्कोअरवर नेमका काय आणि कसा वेगळा परिणाम होतो?

NBFC विरुद्ध बँक कर्ज: CIBIL स्कोअरवर नेमका काय आणि कसा वेगळा परिणाम होतो?

आजकाल कर्ज घेणं पूर्वीसारखं फक्त बँकेपुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. वैयक्तिक कर्ज, गृहकर्ज, वाहन कर्ज किंवा छोटं बिझनेस लोन घ्यायचं असेल, तर आपल्यासमोर दोन प्रमुख पर्याय असतात — पारंपरिक बँक आणि NBFC म्हणजे नॉन-बँकिंग फायनान्शियल कंपनी. दोन्ही पर्याय पैसे उभे करून देतात, पण या दोघांमधून घेतलेल्या कर्जाचा तुमच्या CIBIL स्कोअरवर सारखाच परिणाम होतो का, हा प्रश्न फार कमी लोकांना नीट समजलेला असतो.

बहुतेक वेळा लोक फक्त व्याजदर, प्रोसेसिंग फी आणि कर्ज मंजुरीचा वेग या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतात. पण दीर्घकाळात तुमचा क्रेडिट स्कोअर कसा घडतो, हे मात्र दुर्लक्षित राहतं. या लेखात आपण सविस्तरपणे समजून घेणार आहोत की बँक आणि NBFC कर्जाची नोंद क्रेडिट ब्युरोकडे कशी होते, त्याचा तुमच्या स्कोअरवर कसा परिणाम होतो, आणि कोणत्या प्रकारचं कर्ज घेणं तुमच्या आर्थिक भविष्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरू शकतं.

बँक आणि NBFC यांच्यातील मूलभूत फरक

सर्वप्रथम बँक आणि NBFC यांच्यातील मूलभूत फरक समजून घेणं गरजेचं आहे. बँका या रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) थेट नियंत्रणाखाली काम करतात आणि त्यांना बँकिंग लायसन्स असतं. त्या ठेवी स्वीकारू शकतात, चालू खाती उघडू शकतात आणि कर्जही देऊ शकतात.

दुसरीकडे, NBFC या देखील RBI कडे नोंदणीकृत असतात, पण त्यांना पूर्ण बँकिंग लायसन्स नसतं. त्या सामान्यतः ठेवी स्वीकारत नाहीत, पण कर्ज देण्याचं काम मोठ्या प्रमाणावर करतात. बजाज फायनान्स, टाटा कॅपिटल, महिंद्रा फायनान्स यांसारख्या अनेक मोठ्या NBFC आज ग्राहकांना जलद आणि सुलभ कर्ज सेवा देतात.

या मूलभूत फरकामुळेच पुढे कर्ज मंजुरीच्या पद्धती, कागदपत्रांची आवश्यकता, व्याजदर आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे क्रेडिट ब्युरोकडे होणारी नोंद यातही फरक पडतो.

CIBIL स्कोअर म्हणजे नेमकं काय?

पुढे जाण्याआधी थोडक्यात समजून घेऊया की CIBIL स्कोअर म्हणजे काय. हा एक तीन अंकी क्रमांक असतो, जो साधारणपणे ३०० ते ९०० या दरम्यान असतो. हा स्कोअर तुमच्या मागील कर्ज परतफेडीच्या इतिहासावरून, क्रेडिट कार्ड वापरावरून आणि एकूण कर्जाच्या वर्तनावरून ठरवला जातो. जितका स्कोअर जास्त, तितकी तुमची कर्जफेड करण्याची क्षमता आणि विश्वासार्हता चांगली मानली जाते.

बँका आणि NBFC या दोन्ही संस्था कर्ज दिल्यानंतर त्याची माहिती नियमितपणे CIBIL सारख्या क्रेडिट ब्युरोंना पाठवतात. या माहितीच्या आधारेच तुमचा स्कोअर अपडेट होत राहतो. पण इथेच खरा फरक सुरू होतो — दोन्ही संस्थांची रिपोर्टिंग पद्धत, वारंवारता आणि रिस्क कॅटेगरायझेशन वेगवेगळं असू शकतं.

रिपोर्टिंग पद्धतीमधील फरक

बँका सामान्यतः मोठ्या, सुस्थापित संस्था असल्यामुळे त्यांची डेटा रिपोर्टिंग सिस्टिम अधिक सुसंगत आणि नियमित असते. बहुतांश बँका दर महिन्याला ठराविक तारखेला आपला डेटा क्रेडिट ब्युरोंकडे अपडेट करतात. यामुळे तुमच्या स्कोअरमध्ये होणारे बदल तुलनेने अंदाज करण्यायोग्य असतात.

NBFC मध्ये मात्र काही वेळा रिपोर्टिंगची वारंवारता आणि वेळ वेगवेगळी असू शकते. काही मोठ्या NBFC बँकांइतक्याच शिस्तबद्ध पद्धतीने डेटा अपडेट करतात, पण काही लहान किंवा नव्याने सुरू झालेल्या NBFC मध्ये रिपोर्टिंगला विलंब होण्याची शक्यता असते. याचा परिणाम असा होतो की तुम्ही वेळेवर हप्ता भरला असला, तरी तो अपडेट होण्यास उशीर लागू शकतो, आणि तात्पुरता तुमचा स्कोअर प्रत्यक्ष परिस्थितीचं प्रतिबिंब दाखवत नाही.

क्रेडिट मिक्सवर होणारा परिणाम

CIBIL स्कोअर ठरवताना क्रेडिट मिक्स हा एक महत्त्वाचा घटक असतो. क्रेडिट मिक्स म्हणजे तुमच्याकडे असलेल्या कर्जांचे प्रकार — सिक्युअर्ड कर्ज (जसं की गृहकर्ज, वाहन कर्ज) आणि अनसिक्युअर्ड कर्ज (जसं की वैयक्तिक कर्ज, क्रेडिट कार्ड) यांचं संतुलन.

सर्वसाधारणपणे बँकांकडून घेतलेली कर्जं ही मोठ्या प्रमाणात सिक्युअर्ड कॅटेगरीत मोडतात, कारण बँका गृहकर्ज आणि वाहन कर्जासारख्या दीर्घकालीन, तारण असलेल्या कर्जांवर भर देतात. NBFC मात्र मोठ्या प्रमाणावर अनसिक्युअर्ड वैयक्तिक कर्ज, कंझ्युमर ड्युरेबल लोन, आणि झटपट डिजिटल कर्जं देण्यावर लक्ष केंद्रित करतात.

जर तुमच्या क्रेडिट रिपोर्टमध्ये फक्त अनसिक्युअर्ड NBFC कर्जांचंच प्रमाण जास्त असेल, तर क्रेडिट ब्युरो आणि भविष्यातील कर्जदाते तुम्हाला थोडं जास्त जोखमीचं ग्राहक म्हणून पाहू शकतात. याउलट, जर तुमच्याकडे सिक्युअर्ड आणि अनसिक्युअर्ड कर्जांचं योग्य संतुलन असेल, तर तुमचा क्रेडिट मिक्स निरोगी मानला जातो आणि त्याचा सकारात्मक परिणाम स्कोअरवर होतो.

रिस्क वेटेज आणि कर्जदात्याचा दृष्टिकोन

बँका आणि NBFC यांच्या कर्ज मंजुरी प्रक्रियेतील जोखीम मूल्यांकन पद्धतीही वेगळी असते. बँका सामान्यतः कठोर अंडररायटिंग प्रक्रिया पाळतात — उत्पन्नाचा पुरावा, बँक स्टेटमेंट, नोकरीची स्थिरता, आणि विद्यमान कर्जाचं प्रमाण या सगळ्याची सखोल तपासणी केली जाते.

NBFC मात्र अनेकदा जलद आणि सुलभ प्रक्रियेवर भर देतात. यामुळे त्या अशा ग्राहकांनाही कर्ज देतात, ज्यांना बँकांकडून कर्ज नाकारलं गेलं असतं किंवा ज्यांचा क्रेडिट इतिहास मर्यादित आहे. याचा अर्थ असा नाही की NBFC कर्ज घेणं वाईट आहे — पण भविष्यातील कर्जदाते तुमच्या क्रेडिट रिपोर्टमध्ये NBFC कर्जाचं प्रमाण जास्त दिसल्यास, तुमच्या एकूण जोखीम प्रोफाइलचं मूल्यांकन थोड्या वेगळ्या दृष्टिकोनातून करू शकतात.

याचा थेट अर्थ हा नाही की NBFC कर्जामुळे तुमचा स्कोअर आपोआप कमी होतो. पण जर तुम्ही अनेक NBFC कडून एकाच वेळी लहान-लहान कर्जं घेतली, आणि हप्ते चुकवले, तर याचा परिणाम स्कोअरवर अधिक तीव्रतेने दिसू शकतो, कारण हे वर्तन 'क्रेडिट हंग्री' किंवा अस्थिर आर्थिक सवयीचं लक्षण मानलं जातं.

व्याजदराचा अप्रत्यक्ष परिणाम

बँकांचे व्याजदर सामान्यतः NBFC पेक्षा कमी असतात, कारण बँकांना स्वस्त निधी उपलब्ध असतो आणि त्यांचं नियमन अधिक कडक असतं. NBFC मात्र जोखीम जास्त घेत असल्यामुळे आणि निधी उभारणीचा खर्च जास्त असल्यामुळे तुलनेने जास्त व्याजदर आकारतात.

आता याचा CIBIL स्कोअरशी थेट संबंध नसला, तरी अप्रत्यक्ष परिणाम नक्कीच होतो. जास्त व्याजदर म्हणजे जास्त EMI, आणि जास्त EMI म्हणजे परतफेड करताना दडपण वाढण्याची शक्यता जास्त. जर या दडपणामुळे हप्ता चुकला किंवा उशिरा भरला गेला, तर त्याचा थेट नकारात्मक परिणाम स्कोअरवर होतो. त्यामुळे व्याजदर हा घटक अप्रत्यक्षपणे तुमच्या परतफेडीच्या शिस्तीवर आणि पर्यायाने स्कोअरवर परिणाम करत असतो.

कर्ज चौकशी (Credit Inquiry) आणि स्कोअरवरील परिणाम

जेव्हा तुम्ही कर्जासाठी अर्ज करता, तेव्हा बँक किंवा NBFC तुमचा क्रेडिट रिपोर्ट तपासतात. याला 'हार्ड इन्क्वायरी' म्हणतात, आणि प्रत्येक हार्ड इन्क्वायरीमुळे स्कोअरवर थोडा तात्पुरता नकारात्मक परिणाम होतो.

NBFC कडून मिळणारी झटपट डिजिटल कर्जं घेताना अनेकदा ग्राहक एकाच वेळी अनेक अ‍ॅप्सवरून किंवा प्लॅटफॉर्मवरून कर्जासाठी अर्ज करतात, जेणेकरून कुठे लवकर मंजुरी मिळते हे पाहता येईल. यामुळे कमी कालावधीत अनेक हार्ड इन्क्वायरी नोंदल्या जातात, आणि याचा एकत्रित परिणाम स्कोअर घसरण्यात होऊ शकतो. बँकांच्या बाबतीत ही प्रक्रिया थोडी हळू आणि विचारपूर्वक असल्यामुळे अशा प्रकारे एकाच वेळी अनेक इन्क्वायरी होण्याची शक्यता तुलनेने कमी असते.

डिजिटल NBFC कर्जांचा वाढता प्रभाव

गेल्या काही वर्षांत डिजिटल लेंडिंग प्लॅटफॉर्म्स आणि फिनटेक NBFC यांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. या प्लॅटफॉर्म्सवरून काही मिनिटांत कर्ज मंजूर होतं आणि रक्कम थेट खात्यात जमा होते. सोयीच्या दृष्टीने हे फायदेशीर असलं, तरी क्रेडिट स्कोअरच्या दृष्टिकोनातून याकडे सजगतेने पाहणं गरजेचं आहे.

अनेक लहान डिजिटल कर्जं वारंवार घेणं, आणि ती वेळेत परतफेड न करणं, यामुळे तुमच्या क्रेडिट रिपोर्टमध्ये 'multiple small unsecured loans' असा पॅटर्न तयार होतो. हा पॅटर्न भविष्यातील मोठ्या कर्जदात्यांना — विशेषतः गृहकर्ज किंवा मोठ्या वैयक्तिक कर्जासाठी अर्ज करताना — साशंक बनवू शकतो, जरी तुमचा एकूण स्कोअर तांत्रिकदृष्ट्या ठीक दिसत असला तरी.

बँक कर्ज घेण्याचे CIBIL स्कोअरसाठी फायदे

बँकांकडून कर्ज घेतल्यास तुमच्या क्रेडिट प्रोफाइलमध्ये स्थैर्य दिसून येतं. दीर्घकालीन सिक्युअर्ड कर्जं, नियमित आणि सुसंगत रिपोर्टिंग, आणि तुलनेने कमी व्याजदरामुळे परतफेड करणं सोपं जातं. याशिवाय, बँकेकडून कर्ज मंजूर होणं हे स्वतःच एका अर्थी तुमच्या आर्थिक स्थिरतेचं द्योतक मानलं जातं, कारण बँकांची पडताळणी प्रक्रिया अधिक कडक असते.

दीर्घकाळात नियमित हप्ते भरून बँक कर्जाची परतफेड केल्यास, स्कोअरमध्ये स्थिर आणि शाश्वत सुधारणा दिसून येते.

NBFC कर्ज घेण्याचे फायदे आणि सावधगिरी

याउलट NBFC कर्जाचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे सुलभता आणि वेग. ज्यांचा क्रेडिट इतिहास मर्यादित आहे किंवा ज्यांना बँकांकडून कर्ज नाकारलं गेलं आहे, अशा लोकांसाठी NBFC हा एक महत्त्वाचा पर्याय ठरतो. सुरुवातीचा क्रेडिट इतिहास तयार करण्यासाठी NBFC कर्ज उपयुक्त ठरू शकतं, जर ते जबाबदारीने आणि वेळेवर परतफेड केलं गेलं तर.

पण इथे सावधगिरी बाळगणं गरजेचं आहे — गरजेपेक्षा जास्त NBFC कर्जं घेणं, एकाच वेळी अनेक ठिकाणांहून कर्ज घेणं, आणि हप्ते चुकवणं यामुळे स्कोअरवर लवकर आणि तीव्र नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

दोन्ही प्रकारच्या कर्जांचा संतुलित वापर कसा करावा

तुमचा CIBIL स्कोअर निरोगी ठेवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे शिस्तबद्ध परतफेड. मग ते कर्ज बँकेचं असो किंवा NBFC चं. तरीही खालील गोष्टी लक्षात ठेवणं उपयुक्त ठरतं:

पहिली गोष्ट म्हणजे गरजेपेक्षा जास्त कर्जं घेणं टाळावं. एकाच वेळी अनेक ठिकाणांहून लहान कर्जं घेण्याऐवजी, एका योग्य ठिकाणाहून पुरेसं कर्ज घेणं अधिक फायदेशीर ठरतं.

दुसरी गोष्ट म्हणजे सिक्युअर्ड आणि अनसिक्युअर्ड कर्जांचं संतुलन राखणं. जर तुमच्याकडे फक्त अनसिक्युअर्ड NBFC कर्जंच असतील, तर एखादं सिक्युअर्ड कर्ज (उदाहरणार्थ, गोल्ड लोन किंवा वाहन कर्ज) घेतल्यास तुमचा क्रेडिट मिक्स सुधारू शकतो.

तिसरी गोष्ट म्हणजे प्रत्येक हप्ता वेळेवर भरणं. मग तो हप्ता बँकेचा असो वा NBFC चा, उशीर झाल्यास त्याचा नकारात्मक परिणाम सारखाच किंबहुना अधिक तीव्र असू शकतो.

चौथी गोष्ट म्हणजे नियमितपणे आपला क्रेडिट रिपोर्ट तपासणं. यामुळे कोणत्याही चुकीच्या नोंदी किंवा विलंबित रिपोर्टिंगमुळे होणारं नुकसान वेळीच लक्षात येतं आणि दुरुस्त करता येतं.

बँक आणि NBFC कर्जातील फरक — एका दृष्टिक्षेपात

खाली दिलेल्या तक्त्यातून तुम्हाला दोन्ही पर्यायांमधील मुख्य फरक पटकन समजू शकेल:

हा तक्ता वापरून तुम्ही तुमच्या सध्याच्या आर्थिक गरजा आणि क्रेडिट प्रोफाइलनुसार योग्य पर्याय निवडू शकता.

एक उदाहरण घेऊन समजून घेऊया

समजा, राहुल आणि प्रिया या दोघांचाही CIBIL स्कोअर सुरुवातीला ७२० इतका सारखाच आहे. राहुलने एका राष्ट्रीयीकृत बँकेकडून तीन लाख रुपयांचं वैयक्तिक कर्ज घेतलं आणि दर महिन्याला वेळेवर हप्ता भरला. दुसरीकडे प्रियाने वेगवेगळ्या डिजिटल NBFC अ‍ॅप्सवरून चार वेगवेगळी लहान कर्जं घेतली — प्रत्येकी पन्नास हजार रुपयांची — आणि काही वेळा हप्ता भरण्यास उशीर केला.

एका वर्षानंतर राहुलचा स्कोअर स्थिर वाढून ७६० पर्यंत पोहोचला, कारण त्याच्याकडे एकच शिस्तबद्ध कर्ज खातं होतं आणि रिपोर्टिंगही नियमित होतं. प्रियाचा स्कोअर मात्र ६८० पर्यंत घसरला, कारण तिच्याकडे चार वेगवेगळी अनसिक्युअर्ड कर्ज खाती होती, अनेक हार्ड इन्क्वायरी नोंदल्या गेल्या होत्या, आणि काही हप्ते उशिरा भरले गेले होते.

या उदाहरणावरून हे स्पष्ट होतं की कर्जाचा स्रोत — बँक असो वा NBFC — यापेक्षा कर्जाचं व्यवस्थापन कसं केलं जातं, हे स्कोअरवर जास्त परिणाम करणारं ठरतं. मात्र संरचनात्मक फरकांमुळे (एकाधिक अर्ज, अनसिक्युअर्ड स्वरूप, रिपोर्टिंगमधील तफावत) NBFC कर्जांमध्ये असं नुकसान होण्याची शक्यता तुलनेने जास्त असते.

सामान्य गैरसमज आणि वास्तव

अनेक लोकांच्या मनात NBFC आणि बँक कर्जाबाबत काही गैरसमज असतात. पहिला गैरसमज असा की "NBFC कडून कर्ज घेतल्यास CIBIL स्कोअर कधीच वाढत नाही." हे पूर्णपणे खरं नाही — जर NBFC कर्जाची परतफेड वेळेवर आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने केली, तर स्कोअरवर सकारात्मक परिणामच होतो. फरक फक्त एवढाच आहे की जोखीम प्रोफाइलमध्ये अनसिक्युअर्ड कर्जाचं प्रमाण वाढल्यास भविष्यातील कर्जदाते थोडे सावध होऊ शकतात.

दुसरा गैरसमज असा की "बँक कर्ज घेतलं की स्कोअर आपोआप सुधारतो." हेही खरं नाही. बँक कर्ज असो वा NBFC कर्ज, हप्ता उशिरा भरला किंवा चुकवला, तर दोन्ही ठिकाणी नकारात्मक परिणाम सारखाच किंवा अधिक तीव्र होतो.

तिसरा गैरसमज असा की "एकाच वेळी अनेक कर्जांसाठी अर्ज केल्याने चांगला व्याजदर मिळण्याची शक्यता वाढते." प्रत्यक्षात यामुळे अनेक हार्ड इन्क्वायरी नोंदल्या जाऊन स्कोअर उलट घसरण्याची शक्यता वाढते.

चौथा गैरसमज असा की "NBFC कर्ज बंद केल्यावर लगेच नकारात्मक परिणाम पुसला जातो." प्रत्यक्षात कर्ज बंद झाल्याची नोंदही रिपोर्टिंगला थोडा वेळ लागतो, आणि पूर्वीचा परतफेड इतिहास काही वर्षं क्रेडिट रिपोर्टमध्ये दिसत राहतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: NBFC कर्ज घेतल्याने CIBIL स्कोअर कमी होतो का? केवळ NBFC कर्ज घेतल्यामुळे स्कोअर कमी होत नाही. स्कोअरवर परिणाम हा परतफेडीच्या शिस्तीवर, कर्जाच्या प्रकारावर आणि एकूण कर्ज ओझ्यावर अवलंबून असतो.

प्रश्न २: बँक की NBFC — कोणतं कर्ज लवकर मंजूर होतं? साधारणपणे NBFC कर्जाची मंजुरी प्रक्रिया बँकांपेक्षा वेगवान असते, कारण त्यांची पडताळणी प्रक्रिया तुलनेने सोपी असते.

प्रश्न ३: पहिल्यांदाच कर्ज घेणाऱ्यांसाठी कोणता पर्याय चांगला आहे? ज्यांचा क्रेडिट इतिहास नाही, त्यांच्यासाठी NBFC कर्ज सुरुवातीला उपयुक्त ठरू शकतं, कारण बँका अनेकदा क्रेडिट इतिहास नसलेल्या ग्राहकांना कर्ज देण्यास टाळाटाळ करतात. मात्र कर्ज छोटं आणि व्यवस्थापन करण्याजोगं असावं.

प्रश्न ४: एकाच वेळी बँक आणि NBFC कडून कर्ज घेणं योग्य आहे का? जर दोन्ही कर्जांची परतफेड करण्याची आर्थिक क्षमता असेल आणि कर्ज खरोखर गरजेचं असेल, तर हे शक्य आहे. पण उगाच क्रेडिट मिक्स सुधारण्यासाठी अनावश्यक कर्ज घेणं टाळावं.

प्रश्न ५: CIBIL स्कोअर सुधारण्यासाठी सर्वात प्रभावी उपाय कोणता? सर्व हप्ते वेळेवर भरणं, क्रेडिट कार्ड मर्यादेच्या ३०% पेक्षा कमी वापर ठेवणं, आणि अनावश्यक कर्ज अर्ज टाळणं — हे तीन उपाय सर्वात प्रभावी मानले जातात.

निष्कर्ष

बँक आणि NBFC या दोन्हींकडून घेतलेल्या कर्जांचा तुमच्या CIBIL स्कोअरवर परिणाम होतो, पण हा परिणाम एकसारखा नसतो. रिपोर्टिंगची पद्धत, क्रेडिट मिक्स, रिस्क वेटेज, व्याजदर आणि कर्ज चौकशीचं प्रमाण या सगळ्या घटकांमुळे दोन्ही प्रकारच्या कर्जांचा स्कोअरवर होणारा परिणाम वेगवेगळा असू शकतो.

महत्त्वाची गोष्ट अशी की कर्ज कुठून घेतलं यापेक्षा ते कसं व्यवस्थापित केलं जातं, हे तुमच्या स्कोअरसाठी सर्वाधिक निर्णायक ठरतं. वेळेवर परतफेड, संतुलित क्रेडिट मिक्स आणि गरजेपुरतंच कर्ज घेणं — या तीन गोष्टी पाळल्यास, मग ते कर्ज बँकेचं असो वा NBFC चं, तुमचा CIBIL स्कोअर निरोगी राहण्यास मदत होते.

टीप: हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने लिहिलेला आहे. कर्ज घेण्यापूर्वी संबंधित बँक किंवा NBFC च्या अटी व शर्ती स्वतः तपासून घ्याव्यात आणि आवश्यक असल्यास आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्यावा.